Koliko puta vam se desilo da posmatrate sebe kao nijemog i nemoćnog svjedoka kako globalnih, tako i lokalnih promjena, koje itekako ostavljaju traga na kvalitet vašeg života, a da vi tom prilikom ne stičete nikakav utisak kako utičete na iste te promjene? Ne čini li vam se da ste samo zrnce prašine bačeno kotačom sudbine uvis i prepušteno Eolu[i] i njegovoj (vama nedokučivoj) volji?

Koliko vas bi reklo: „Stani malo, kakva sudbina? Samo sam ja gospodar svoga života!“, a koliko vas bi nijemo prihvatilo to stanje ličnog ništavila prepuštajući se inerciji tavorenja u onome što bi mogao biti ispunjen život.

I ovi drugi reći će: „nemamo posao“ ili „slaba nam je plata“ ili „pokraše nas lopovi“ ili „izmlati nas policija“ ili „dobismo retroaktivno otkaze“ ili bilo kakav drugi razlog kojim samo svjedoče da oni nisu slobodni ljudi. Njihov duh je slomljen. Njihov entuzijazam se kreće između kreveta, televizora i kuhinje. Oni nikada neće moći da se podignu i dosegnu dostojanstvo, volju i snagu slobodnog čovjeka.

Međutim, znači li to da ih trebamo posmatrati sa prezirom?

Nikako i nikada! Oni su duše koje pate mnogo više u svom neznanju, negoli slobodan čovjek u svom znanju.

Mnogi bi mi se već u ovoj mojoj tvrdnji usprotivili, iznoseći kao kontra-argumente, da svjesnog i slobodnog čovjeka boli upravo ta spoznaja veličine i perfidnosti zla koje se okomilo na čovječanstvo, dok je s druge strane, neznanje tih slomljenih zapravo oslobađajuće, jer „weltschmerz“ za njih ne predstavlja neku posebnu misaonu kategoriju kojom bi opterećivali svoje živote.

Međutim, ne zaboravite, da znanje nikada nije bilo ono što je zarobljavalo čovjeka, nego upravo suprotno – sredstvo njegovog oslobođenja, kako od neposredne zavisnosti od prirodnih pojava i elementarnih nepogoda, tako i od lične podređenosti u društvenoj hijerarhiji savremene civilizacije.

Dakle, isticati neznanje kao blagodet, mogu činiti samo oni koji se plaše vašega znanja. Kao što reče John D. Rockefeller: „Meni ne treba nacija mislilaca. Meni treba nacija radnika.“ Izdefinisavši jednostavno šta njemu treba, a zatim kroz obrazovni sistem Sjedinjenih Država i masmedijsko zaglupljivanje nacije, sprovevši svoju ideju u djelo.

Čovjek dovoljno širokog obrazovanja i slobodnog duha, sposoban je da složi djeliće mozaika zvanog državna politika u jednu smislenu i poprilicno vjerodostojnu cjelinu. Čovjek izuzetne nadarenosti u stanju je da u sve to uključi i one zakulisne interese korporacija, banaka, tajkuna i dinastija, indirektno posmatrajući zbivanja u svijetu i njihove posljedice, dok čovjek izuzetnih sposobnosti i entuzijazma, sve to može da poveže u jedinstven mozaik svjetske geo-političke scene.

I to je momenat kada su znanje, inteligencija, širina duha i entuzijazam odradili svoj dio posla. To je ključni trenutak kada je svijest dosegla neophodan nivo, da  osoba koja je njen nosilac istupi i kao nosilac osmišljenih i značajnijih promjena u društvu. Nazvao bih to sticanjem „građanskog punoljetstva“, tj. intelektualne zrelosti neophodne da osoba koja je posjeduje ima sva neophodna znanja da aktivno utiče na političku, a samim tim i socijalno-ekonomsku scenu svoje države.

S druge strane, intelektualna zrelost, sama po sebi nije garantni faktor da će osoba koja je posjeduje svjesno djelovati u interesu zajednice, društva i čovječanstva. Tu na scenu pored znanja i svjesnosti, stupa ključna odlika svakog svjesnog i razumnog bića – njegova savjest, kao duhovna kategorija koja definiše njegovu etiku.

Etičnost jedne osobe nije izrazito univerzalna, nego radije društveno promjenljiva kategorija. Moguće je da se neki njeni elementi prenose kroz kolektivno nesvjesno sa predaka na potomke kao što to tvrdi Carl Yung, ali je s druge strane izuzetno podložna uticaju društva i porodice, tako da ćemo etiku iz tog ugla i posmatrati.

S obzirom da ne postoje univerzalni načini, nezavisni od društva, za utvrđivanje nečije etičnosti, to jedino društvo može da bude „sudija“ nečijem moralu. Čak i široke narodne mase, koje nisu imale mogućnost, želju ili sposobnost da se uzdignu na nivo visoke intelektualne svijesti, više nego dobro mogu da ocijene da li neko radi u njihovom interesu ili ne. Kada narod grca u siromaštvu, posrće pod otplatama državnih kredita, a ministri u isto vrijeme kupuju stanove i „bijesna kola“, nije li to najbolji pokazatelj da je etičnost onih koji vladaju i koji bi trebali da taj isti narod vode ka prosperitetu po cijenu žrtvovanja sopstvenih interesa, na nezadovoljavajuće niskom nivou i da su oni nepodobni za posao kojim se bave? Zbog toga, društvo treba i može da bude jedini moralni sudija svakome od nas.

Zbog toga, nijednome pojedincu se nikada ne smije uskratiti osnovno pravo da sudi onima kojima je dao svoje povjerenje da vladaju u njegovo ime. To pravo, za razliku od današnje parlamentarne demokratije (za koju se stiče opšti utisak da se namjerno drži neefikasnom), moralo bi da omogući građanima brzo, efikasno i neposredno uklanjanje bilo koje osobe neodgovarajućih moralnih kvaliteta sa bilo koje pozicije na vlasti.

Takvo što bi bilo moguće samo u neposrednoj demokratiji, lišenoj partokratije, sa narodnim izbornicima labavo vezanim za pozicije na kojima se nalaze, ali zato dovoljno stručnim i obrazovanim, da ta „labavost“ ne predstavlja prepreku njihovom prevremenom smjenjivanju ukoliko se za to ukaže potreba. U društvu lišenom partokratskih razmirica, intelektualne snage bi bile usmjerene na rješavanje konkretnih socijalno-ekonomskih problema, a ne na obmanjivanje masa u predizbornim kampanjama.

Profesija političara, ne bi bila zvanje „demokrate“ ili „republikanca“, nego zvanje uslovljeno stručnim obrazovanjem iz bilo koje oblasti (energetika, pravo, umjetnost, ekonomija, i sl.) u kojoj bi dati političar bio kompetentan i u kojoj bi se takmičio sa ostalim političarima da zadobije naklonost naroda svojim znanjem, stručnošću i idejama. Takav političar bi morao da garantuje za svoje ideje da nisu samo prazna obećanja, jer iza njega ne bi bilo partije da mu čuva leđa – ukoliko bi jednom prevario narod, njegov politički kredibilitet bi bio zauvijek pokopan. Zbog toga bi takav političar imao punu moralnu odgovornost pred svojim narodom, ukoliko ne iz humanističkih onda sigurno iz profesionalnih razloga brige za svoju budućnost. Da bi očuvao svoju kompetentnost spram svojih takmaca, on bi morao konstantno da se upoznaje sa najnovijim tehnologijama, znanjima, teorijama, učenjima, ali isto tako i da sve vrijeme bude izuzetno dobro upoznat sa situacijom u kojoj se njegova država nalazi kada je data stručna oblast u pitanju. Takva kompetentnost među političarima činila bi ih sposobnijim, a osim toga i lako smjenjivim ukoliko se utvrdi da iz bilo kog ranije navedenog razloga nisu dorasli položaju na koji su izabrani.

Ovo je trenutak kada se uviđa glavni nedostatak svakog partokratskog sistema oličenog u parlamentarnoj demokratiji, a naspram njega prednost neposredne demokratije u jednom čisto nepartijskom društvu.

Nepartijsko društvo ne podrazumijeva istovremeno nepolitičko društvo, štaviše, u slučaju neposredne demokratije, društvo bi moralo biti izrazito političko. Tamo gdje bi državni mehanizmi bili uspostavljeni na temelju neposredne demokratije društvo bi se automatski, po sistemu povratne sprege, staralo o dobrobiti svojih građana, a u takvom društvo baviti se politikom bilo bi ne samo moralna obaveza i čast, nego i zadovoljstvo za većinu građana. U tom procesu ključnu ulogu bi igrali porodica i obrazovanje, s tim da bi značaj obrazovanja bio veći.

Takođe, ukoliko pretpostavimo da bi društvo bilo lišeno privatnog kapitala, ili ukoliko bi se eksponencijalnim porezima i državnim uredbama njegova količina, pa samim tim i moć vlasnika kapitala svela na bezopasnu mjeru, onda je jasno da bi skoro sav profit išao direktno u državni budžet, a kako bi državni sistemi bili neposredno kontrolisani od strane naroda, to bi samim tim bio narodni budžet. U jednom takvom sistemu, ne bi bilo siromašnih, tačnije svi bi bili manje-više jednako bogati.

Radno vrijeme bi bilo minimalno potrebno za normalno i zdravo funkcionisanje takvog društva. Ukoliko je današnjih osam sati dovoljno da se država razvija, a još uz to onih nekoliko procenata najbogatijih akumuliraju 90% svjetskog bogatstva, onda bi sigurno jedno društvo lišeno privatnog kapitala, moglo da se razvija i sa značajno kraćim radnim vremenom.  U takvim uslovima, poseban akcenat bi se stavljao na političko, socijalno i ekonomsko obrazovanje stanovništva, s obzirom da bi za takve društveno korisne i potrebne aktivnosti bilo više nego dovoljno vremena.

Svako bi imao zagarantovano ostvaranje prava na obrazovanje, zaposlenje, zdravstvenu njegu i socijalnu zaštitu. Pojedinci koji bi dali posebne ili izuzetne doprinose društvu svojim radom, idejama ili generalno stvaralaštvom, bili bi zato i posebno nagrađeni, tj. stimulisani. Kaznene mjere bi generalno postojale samo u slučaju namjernih sabotaža, ali bi i o njima odlučivali samo oni kojih se te sabotaže direktno tiču, čime bi upravljanje po principu direktne demokratije bilo i dovoljno pravedno i efikasno. Ukoliko bi u pitanju bile političke sabotaže koje se tiču većeg broja ljudi, onda bi dati političar bio smijenjen na nezadovoljstvo naroda, a o kontroli rada političara bi se bavile i nezavisne komisije koje bi pravile redovne izvještaje kojima bi obavještavale građane o učinku svakog pojedinačnog ministarstva.

Na čelu ministarstava nalazili bi se ministri iz odgovarajućih oblasti koji bi snosili najveću, ali ne i jedinu, odgovornost za njihov rad. Mjesto u ministarstvu bi se ostvarivalo narodnim glasanjem na osnovu kompetentnosti kandidata, umjesto današnjeg postavljavanja po partijskoj liniji. Kandidati bi morali raspolagati izuzetnim stručnim obrazovanjem iz date oblasti kao neophodnim uslovom za bavljenje politikom ili upravljanje preduzećima, a dalja njihova politička, tj. menadžerska sudbina bila bi određena nečim što ću nazvati „slobodno političko-ekonomsko tržište“, na kom bi vrijednost političara, tj. menadžera, pa samim tim i njihovu poziciju u društveno-ekonomskom sistemu direktno određivali jedino građani.

Nezavisna komisija bi ukoliko otkrije bilo kakve neregularnosti u radu bilo kog ministarstva, ustanove ili preduzeća, o tome bila obavezna da obavijesti javnost. U državi ne bi postojale tajne informacije. Svi podaci, sva saznanja morali bi biti dostupni svim građanima, u cilju što boljeg razumijevanja društveno-političke situacije i djelovanja u skladu sa njom. Ukoliko se utvrdi da je neko zloupotrijebio svoja ovlašćenja, pokrenuo bi se krivični postupak protiv date osobe. Sudovi bi bili narodni na čijem čelu bi se nalazile sudije, a u izuzetnim slučajevima od opšteg značaja, odluke o nečijoj krivici bi određivala porota koju bi sačinjavali svi građani date zemlje.

Građani bi u političkom životu imali priliku da učestvuju koristeći najnaprednija tehnološka dostignuća, kako bi se neposredna demokratija učinila efikasnom, za razliku od današnje parlamentarne koja i dalje koristi, dugoročno gledano, skupe i neefikasne sisteme glasanja sa papirima, kutijama i ručnim prebrojavanjem glasova, što nije nimalo naprednije od glasanja u antičko doba. S obzirom na prosječne višemilionske državne zajednice, glasanje i informisanje građana bi bilo u skladu sa najnovijim informacionim tehnologijama, što bi u današnje doba podrazumijevalo korištenje elektronskog glasanja u svrhu pokretanja peticija, referenduma, kao i davanja, tj. uskraćivanja ovlaštenja političarima kojima je dato ili tek treba da se ukaže povjerenje. Informisanje o političkim aktivnostima bilo bi dostupno svim građanima, kako preko komunikacionih mreža i oficijelnih internet portala, tako i preko masovnih medija.

Mediji bi bili državni i organizovani tako da pružaju dovoljno naučno-obrazovnih, informativnih i zabavnih sadržaja prilagođenih za sve uzraste. Akcenat bi bio na kvalitetu datih sadržaja, ali i na njihovom obimu bez da se gubi na pomenutom kvalitetu. U medijima ne bi postojala cenzura, nego potpuna sloboda govora, jer svrha medija bi između ostaloga bila i da iznose puls naroda u javnost, umjesto što mu njegov puls diktiraju.

***

„I onda se probudih... Moj život ponovo više nije moj. Avaj, taj prokleti san, ili smo to pak samo, prokleti mi, sužnji zaulareni sopstvenim kukavičlukom...“